Voorjaarsnota Rotterdam

Met nieuwe energie bouwen aan de stad van morgen

Financiële kengetallen Pagina 108

Beleid

De basis voor houdbare gemeentefinanciën is gelegen in een meerjarenbegroting die structureel en reëel in evenwicht is. Houdbare gemeentefinanciën vergen echter meer dan dat. Zo wil de gemeente in geval van financiële tegenslag voldoende mogelijkheden hebben om de eerste klappen op te vangen.

 

De houdbaarheid van de gemeentefinanciën kent twee aspecten:

  • Voldoende weerbaarheid. Het betreft de mogelijkheden om op korte termijn financiële klappen te kunnen incasseren zonder direct in de begroting en daarmee in de beleidsambities te hoeven ingrijpen.
  • Voldoende flexibiliteit van de begroting. Het betreft de snelheid waarmee de lasten kunnen worden verlaagd en de baten kunnen worden verhoogd. De flexibiliteit van de begroting (ook wel wendbaarheid genoemd) wordt beperkt door verplichtingen die voor meerdere jaren zijn of worden aangegaan. Het gaat dan om bijvoorbeeld verplichtingen als gevolg van schulden (rente en aflossing van opgenomen geldleningen), kapitaallasten van investeringen, apparaatslasten, beheer- en onderhoudslasten.

 

Voor de houdbaarheid van de gemeentefinanciën zijn weerbaarheid en flexibiliteit dus belangrijke termen. Wenselijk is dat de gemeenteraad een integraal beeld krijgt van de consequenties van beslissingen voor de houdbaarheid van de begroting. Kengetallen kunnen de gemeenteraad ondersteunen bij het maken van afwegingen. Onderstaande tabel geeft weer welke kengetallen hiervoor worden gebruikt. Met uitzondering van de kapitaallastenratio zijn alle kengetallen wettelijk voorgeschreven. Behoudens de kasgeldlimiet en de renterisiconorm zijn de wettelijk voorgeschreven kengetallen niet van een wettelijke norm voorzien. Wel heeft de provincie Zuid-Holland, in zijn rol van financieel toezichthouder, zogeheten 'signaalwaarden' geïntroduceerd.

Kengetallen houdbare Rotterdamse gemeentefinanciën

Weerbaarheid

  • Weerstandsvermogen
  • Weerstandsratio*
  • Solvabiliteitsratio*

Flexibiliteit: Saldo begroting

  • Reguliere exploitatieruimte*
  • Structurele exploitatieruimte*
  • Belastingcapaciteit*

Flexibiliteit: Schuld

  • Netto schuldquote*
  • Netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen*
  • Kasgeldlimiet*
  • Renterisiconorm*

Flexibiliteit: Investeringen

  • EMU-saldo*
  • Kapitaallastenratio
  • Kengetal grondexploitaties*
*Deze kengetallen zijn wettelijk voorgeschreven. 

Regulier exploitatiesaldo

Het reguliere exploitatiesaldo betreft het verschil tussen de lasten en de baten. Het reguliere exploitatiesaldo voor de jaren 2019-2023 is begroot op 0. De exploitatiebegroting is daarmee meerjarig in evenwicht.

Reguliere exploitatiesaldo
(bedragen x € 1 mln)
2017201820192020202120222023
Baten exclusief onttrekkingen en vrijval aan reserves 3.590 3.687 3.475 3.399 3.367 3.354 3.357
Lasten exclusief toevoegingen aan reserves 3.680 3.721 3.563 3.482 3.380 3.374 3.312
Onttrekkingen en vrijval reserves 356 364 238 153 92 96 39
Toevoegingen aan reserves 236 273 150 70 79 76 84
Reguliere exploitatiesaldo 30 57 0 0 0 0 0

Structureel exploitatiesaldo

De Gemeentewet schrijft voor dat de begroting structureel in evenwicht is. Hiervan kan worden afgeweken indien aannemelijk kan worden gemaakt dat het structurele evenwicht in de komende jaren tot stand zal worden gebracht. Om te kunnen vaststellen of aan dit wettelijke voorschrift wordt voldaan, wordt het structurele exploitatiesaldo gepresenteerd. Het structurele exploitatiesaldo betreft het verschil tussen de structurele lasten en de structurele baten. Verwacht wordt dat in de jaren 2019-2023 sprake zal zijn van een positief structureel exploitatiesaldo. Hiermee wordt dus voldaan aan het wettelijke voorschrift. Indien de begroting niet structureel in evenwicht is, kan de Provincie Zuid-Holland de gemeente onder verscherpt toezicht plaatsen.

In onderstaande tabel is het saldo van structurele baten en lasten nominaal weergegeven en als percentage van de totale baten. De cijfers 2019 t/m 2022 zijn ontleend aan de Begroting 2019. Bij Begroting 2020 zullen deze cijfers worden geactualiseerd en zullen ook de cijfers voor 2023 worden gepresenteerd.

Structurele exploitatiesaldo (bedragen x € 1 mln)2017201820192020202120222023
Structurele baten exclusief onttrekkingen aan reserves 3.035 3.121 3.056 3.113 3.107 3.087 n.n.b.
Structurele lasten exclusief toevoegingen aan reserves 2.905 2.913

3.032

2.985 2.998 2.986 n.n.b.
Structurele onttrekkingen aan reserves 5 11 49 69 48 44 n.n.b.
Structurele toevoegingen aan reserves 11 9 35 32 31 30 n.n.b.
Structurele exploitatiesaldo 124 190 39 164 126 114 n.n.b.
Totale baten (exclusief mutatie reserves) 3.473 3.381 3.321 3.272 3.219 3.208 n.n.b.
Structurele exploitatiesaldo 3,6% 5,5% 1,2% 5,0% 3,9% 3,6% n.n.b.
Norm o.g.v. BBV: evenwicht              

Weerstandsvermogen

Het weerstandsvermogen geeft een indicatie van de mate waarin de gemeente in staat is om niet begrote financiële tegenvallers op te vangen, zonder de noodzaak om direct te bezuinigen. De benodigde weerstandscapaciteit wordt bepaald op basis van een inventarisatie en analyse van de risico’s die de gemeente loopt. De beschikbare weerstandscapaciteit wordt met ingang van deze bestuursperiode conservatiever berekend dan voorheen. Hiermee wordt beter aangesloten bij het primaire doel van het weerstandsvermogen: het opvangen van niet begrote financiële tegenvallers, zonder dat er direct moet worden bezuinigd. En er wordt beter aangesloten bij de wijze waarop de andere G4-gemeenten de berekening maken. Ook de benodigde weerstandscapaciteit wordt met ingang van de nieuwe bestuursperiode anders berekend. Voor een meer uitgebreide toelichting op dit kengetal wordt verwezen naar de paragraaf  'Weerstandsvermogen en risicobeheersing'.

In het Coalitieakkoord 2018-2022 is afgesproken dat het weerstandsvermogen minimaal 1,00 bedraagt. Met de voorliggende begroting wordt aan deze afspraak voldaan.

Weerstandsvermogen (bedragen x € 1 mln, balansstanden ultimo jaar)2017201820192020202120222023
Beschikbare weerstandscapaciteit 838 289 257 242 255 253 253
Benodigde weerstandscapaciteit 305 205 227 241 254 253 253
Weerstandsvermogen 2,7 1,41 1,13 1,00 1,00 1,00 1,00
Norm gemeente Rotterdam o.g.v. Coalitieakkoord 2018-2022: minimaal 1,00

Solvabiliteitsratio

De solvabiliteitsratio geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan zijn financiële verplichtingen te voldoen. Het wordt berekend door het eigen vermogen af  te zetten tegen het totale vermogen (i.c. het balanstotaal). Het eigen vermogen is opgebouwd uit de algemene reserve, de bestemmingsreserves en het (reguliere) exploitatiesaldo.

Onderstaande tabel geeft een beeld van de ontwikkeling van de solvabiliteit. De solvabiliteitsratio lijkt de komende jaren te dalen. Enerzijds als gevolg van een dalende omvang van de reserves, anderzijds als gevolg van een stijgend balanstotaal. Desondanks wordt verwacht dat de ratio gedurende de gehele lopende bestuursperiode zal vallen in de categorie die door de Provincie Zuid-Holland als "neutraal" wordt beoordeeld. De ervaring leert dat de solvabiliteit zich vaak beter ontwikkelt dan voorzien. Het is niettemin zaak de vinger aan de pols te houden.

Solvabiliteitsratio (in %, bedragen x € 1 mln, balansstanden ultimo jaar)2017201820192020202120222023
Eigen vermogen 1.117 1.083 994 911 898 878 923
Balanstotaal 3.594 3.514 3.744 3.935 3.979 3.994 3.924
Solvabiliteitsratio 31,1% 30,8% 26,6% 23,2% 22,6% 22,0% 23,5%

Belastingcapaciteit

De belastingcapaciteit geeft weer hoe de lokale lastendruk in de gemeente Rotterdam zich verhoudt tot het landelijk gemiddelde. Het geeft hiermee een indicatie van de ruimte om extra inkomsten uit belastingen te genereren.

De belastingcapaciteit wordt berekend door de totale woonlasten van een meerpersoonshuishouden van de gemeente in enig jaar te vergelijken met het landelijk gemiddelde in het voorafgaande jaar en uit te drukken in een percentage.

Onderstaande tabel geeft een beeld van de ontwikkeling van de belastingcapaciteit. De belastingcapaciteit stijgt licht in 2019, maar behoudt een waarde die door de Provincie Zuid-Holland als 'neutraal' wordt beoordeeld. De ontwikkeling van de belastingcapaciteit is afhankelijk van de belastingpolitiek van de andere gemeenten en laat zich hierdoor niet meerjarig ramen. De belastingcapaciteit wordt alleen bij begroting en bij jaarstukken berekend. De cijfers in onderstaande tabel zijn voor het jaar 2019 dan ook gelijk aan de cijfers die in de Begroting 2019 zijn gepresenteerd. Voor een toelichting op de ontwikkeling van de belastingcapaciteit wordt verwezen naar de paragraaf Lokale heffingen, onderdeel 'lokale lastendruk'.

Belastingcapaciteit (bedragen x € 1)201720182019
OZB-lasten voor gezin bij gemiddelde WOZ-waarde 190 191 188
Afvalstoffenheffing voor een gezin 333 328 349
Rioolheffing voor gezin bij gemiddelde WOZ-waarde 190 198 208
Eventuele heffingskorting 0 0 0
Totale woonlasten voor gezin bij gemiddelde WOZ-waarde 713 717 745
Woonlasten landelijk gemiddelde voor gezin in t-1 723 723 721
Woonlasten t.o.v. landelijk gemiddelde in t-1 99% 99% 103%

Netto schuldquote

De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen. Het geeft daarmee een indicatie van de mate waarin de rente en de aflossingen op de exploitatie drukken.

Onderstaande tabel geeft een beeld van de ontwikkeling van de netto schuldquote. Deze lijkt de komende jaren te stijgen. Enerzijds als gevolg van een toename van de schulden, anderzijds als gevolg van een licht dalende omvang van de begroting. Desondanks wordt verwacht dat de ratio gedurende de gehele lopende bestuursperiode zal vallen in de categorie die door de Provincie Zuid-Holland als "minst risicovol" wordt beoordeeld.

Netto schuldquote (in %, bedragen x € 1 mln, balansstanden ultimo jaar)2017201820192020202120222023
Vaste schulden 1.532 1.630 2.008 2.283 2.340 2.374 2.260
Netto vlottende schuld 532 446 388 388 388 388 388
Overlopende passiva 324 294 294 294 294 294 294
Financiële activa excl. verstrekte leningen en kapitaalverstrekking -2 -1 0 0 0 0 0
Uitzettingen < 1 jaar -281 -335 -335 -335 -335 -335 -335
Liquide middelen -1 -3 0 0 0 0 0
Overlopende activa -149 -148 -148 -148 -148 -148 -148
Saldo 1.956 1.884 2.207 2.481 2.539 2.573 2.458
Totale baten (exclusief mutatie reserves) 3.473 3.481 3.472 3.396 3.364 3.352 3.355
Netto schuldquote gecorrigeerd voor leningen (saldo / totale baten) 56,3% 54,1% 63,6% 73,1% 75,5% 76,7% 73,3%
Signaleringswaarden Provincie Zuid-Holland: < 90% is minst risicovol, 90-130% is neutraal, > 130% is meest risicovol          

Netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen

De netto schuldquote wordt zowel in- als exclusief doorgeleende gelden gepresenteerd. Op die manier wordt duidelijk in beeld gebracht wat het aandeel van de door de gemeente verstrekte leningen is en wat dit betekent voor de schuldpositie.

Het kengetal wordt op dezelfde wijze berekend als de nettoschuldquote, met dien verstande dat bij de financiële activa ook alle verstrekte leningen worden betrokken. Een aanzienlijk deel van de opgenomen gelden is doorgeleend aan woningcorporaties en deelnemingen. Dit bedrag neemt de komende jaren wel gestaag af.

De ontwikkeling van de netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen laat een vergelijkbaar beeld zien als de ontwikkeling van de netto schuldquote. Verwacht wordt dat de ratio gedurende de gehele lopende bestuursperiode zal vallen in de categorie die door de Provincie Zuid-Holland als "minst risicovol" wordt beoordeeld.

Netto schuldquote gecorrigeerd voor leningen  (in %, bedragen x € 1 mln, balansstanden ultimo jaar)2017201820192020202120222023
Vaste schulden 1.532 1.630 2.008 2.283 2.340 2.374 2.260
Netto vlottende schuld 532 446 388 388 388 388 388
Overlopende passiva 324 294 294 294 294 294 294
Financiële activa incl. verstrekte leningen en excl. kapitaalverstrekking -399 -237 -219 -201 -183 -165 -146
Uitzettingen < 1 jaar -281 -335 -335 -335 -335 -335 -335
Liquide middelen -1 -3 0 0 0 0 0
Overlopende activa -149 -148 -148 -148 -148 -148 -148
Saldo 1.558 1.648 1.988 2.280 2.355 2.408 2.312
Totale baten (exclusief mutatie reserves) 3.473 3.481 3.472 3.396 3.364 3.352 3.355
Netto schuldquote gecorrigeerd voor leningen (saldo / totale baten) 44,9% 47,3% 57,3% 67,1% 70,0% 71,8% 68,9%
Signaleringswaarden Provincie Zuid-Holland: < 90% is minst risicovol, 90-130% is neutraal, > 130% is meest risicovol          

Kasgeldlimiet

De kasgeldlimiet betreft een plafond voor de kortlopende schuld van de gemeente, met als doel een te grote gevoeligheid voor rentefluctuaties op de kortlopende schuld te voorkomen. De kasgeldlimiet is wettelijk bepaald op 8,5% van het begrotingstotaal. Indien de kortlopende schuld van een gemeente voor het derde achtereenvolgende kwartaal de kasgeldlimiet overschrijdt, dient de gemeente haar toezichthouder hiervan op de hoogte te stellen en een plan voor te leggen om het daaropvolgende kwartaal weer aan de kasgeldlimiet te voldoen. Met de voorliggende begroting wordt aan de kasgeldlimiet voldaan.

Kasgeldlimiet (bedragen x € 1 mln) 2017201820192020202120222023
Grondslag voor norm: omvang oorspronkelijke begroting 3.620 3.487 3.474 3.550 3.550 3.550 3.550
Kasgeldlimiet o.g.v. wet Fido: 8,5% van grondslag 308 296 295 302 303 302 302
Gemiddelde korte schuld 295 295 275 275 275 275 275
Gemiddelde korte middelen -4 -4 0 0 0 0 0
Gemiddelde netto korte schuld 290 291 275 275 275 275 275
In % begroting 8,0% 8,3% 7,9% 7,7% 7,7% 7,7% 7,7%
Ruimte (+) / overschrijding (-) 18 6 20 27 27 27 27

Renterisiconorm

De renterisiconorm heeft als doel om toekomstige renterisico’s op de kortlopende schuld te beperken. De renterisico’s worden berekend als de som van de aflossingen en de renteherzieningen op de bestaande langlopende schuld. Er geldt een wettelijke norm. Het totale jaarlijkse renterisicobedrag mag niet groter zijn dan 20% van het begrotingstotaal. De renterisiconorm dwingt daarmee tot spreiding van de aflossingen en renteherzieningen. Met de voorliggende begroting wordt aan de renterisiconorm voldaan.

Renterisiconorm (bedragen x € 1 mln) 2017201820192020202120222023
Grondslag voor norm: omvang oorspronkelijke begroting 3.620 3.487 3.474 3.550 3.550 3.550 3.550
Renterisiconorm o.g.v. wet Fido: 20% van grondslag 724 697 695 710 710 710 710
Renteherzieningen 57 50 10 3 61 0 0
Aflossingen 280 272 640 434 390 111 106
Risicobedrag 337 322 650 436 451 111 106
In % begroting 9% 9% 19% 12% 13% 3% 3%
Ruimte (+) / overschrijding (-) 387 375 45 274 259 599 604

EMU-saldo

EU-lidstaten mogen een EMU-tekort realiseren van maximaal 3% van het bruto binnenlands product (bbp). In dit maximale tekort mogen, naast de Rijksoverheid, ook de decentrale overheden een aandeel hebben. Voor de jaren 2019-2022 is afgesproken dat de gezamenlijke ruimte voor de decentrale overheden 0,4% van het bbp bedraagt. De gezamenlijke ruimte voor de gemeenten bedraagt 0,27% van het bbp. In de Septembercirculaire Gemeentefonds 2018 zijn de individuele referentiewaarden gepubliceerd, die de afzonderlijke gemeenten in 2019 als richtsnoer kunnen hanteren. De referentiewaarde voor Rotterdam bedraagt € -133 mln.

De begroting van gemeenten wordt opgesteld conform een (gemodificeerd) stelsel van baten en lasten. Het EMU-saldo wordt echter niet berekend op basis van baten en lasten, maar op basis van ontvangsten en uitgaven. Anders dan in het stelsel van baten en lasten drukken investeringsuitgaven en aan- en verkopen in het jaar waarin de transactie wordt gedaan volledig op het EMU-saldo. Er wordt geen rekening gehouden met afschrijvingen, noch met toevoegingen aan reserves en voorzieningen. De afwijkende berekening van het EMU-saldo kan ertoe leiden dat een gemeente bij een sluitende begroting een EMU-tekort realiseert.

In de periode 2019-2020 lijkt onze gemeente een fors EMU-tekort te gaan realiseren. De ervaring leert echter dat het EMU-saldo, als gevolg van planningsoptimisme bij investeringen, bij jaarrekening altijd positiever uitvalt dan in de begroting werd aangenomen. Mocht het EMU-tekort in 2019 toch hoger uitvallen dan € -133 mln, dan zal dit slechts consequenties kunnen hebben, indien de Europese Unie Nederland een sanctie oplegt wegens overschrijding van de EMU-normen én indien het collectieve aandeel van de gemeenten in het EMU-tekort hoger is dan 0,27% van het bbp. Dit risico wordt verwaarloosbaar klein geacht. Het is niettemin zaak om de vinger aan de pols te houden.

EMU-saldo (bedragen x € 1 mln)2017201820192020202120222023
1. Exploitatiesaldo voor toevoeging aan c.q. onttrekking uit reserves (zie BBV, artikel 17c) -90 -35 -88 -83 -13 -19 44
2. Mutaties (im)materiele vaste activa 21 -46 -161 -207 -57 -39 47
3. Mutatie voorzieningen -16 -28 -1 0 0 0 0
4. Mutatie voorraden (incl. bouwgronden in exploitatie) 13 -1 27 -3 -5 5 4
5. Boekwinst bij verkoop effecten en (im)materiele vaste activa              
Berekend EMU-saldo -73 -110 -223 -293 -76 -53 95

Kapitaallastenratio

De kapitaallastenratio wordt berekend door het totaal van rente- en afschrijvingslasten (met betrekking tot schulden en investeringen) af te zetten tegen de totale baten (excl. onttrekkingen aan reserves). Niet alleen het aangaan van schuld leidt tot lasten die de flexibiliteit van de begroting negatief beïnvloeden, hetzelfde geldt voor investeringen. Investeringen leiden tot kapitaallasten, die gedurende de afschrijvingstermijn van de investering als last op de begroting drukken, waardoor de flexibiliteit van de begroting afneemt. Er geldt geen wettelijke of andere norm voor deze ratio. Er is op dit moment geen zinvolle signaleringswaarde voor dit kengetal te bepalen op basis van literatuur of de praktijk van andere gemeenten. Voor de beoordeling moet vooral naar de ontwikkeling in de tijd worden gekeken.

Het verloop van deze ratio laat een stijging zien. Dit hangt samen met de lichte oploop van de schuldenlast, een toename van de investeringen die worden geactiveerd en waarop vervolgens wordt afgeschreven en een lichte daling van de totale baten (excl. onttrekkingen aan reserves).

Kapitaallastenratio2017201820192020202120222023
Rentelasten 50 41 39 44 62 64 63
Afschrijvingen 119 120 122 120 130 129 110
Saldo 169 161 160 164 192 193 173
Totale baten (exclusief mutatie reserves) 3.473 3.481 3.472 3.396 3.364 3.352 3.355
Kapitaallastenratio 4,9% 4,6% 4,6% 4,8% 5,7% 5,8% 5,1%

Kengetal grondexploitaties

Het kengetal grondexploitaties geeft een indicatie van het financiële risico dat de gemeente loopt in verband met zijn grondportefeuille. Het kengetal wordt berekend door de boekwaarde van de grondexploitaties af te zetten tegen de totale baten van de gemeente (excl. onttrekkingen aan reserves).

De boekwaarde van de grondexploitaties is negatief doordat de gemeente in het verleden verliezen heeft genomen op de grondexploitaties en door de voorziening die in plannen wordt getroffen voor de negatieve grondexploitaties. Een negatief kengetal betekent dat er geen boekwaarde is die moet worden terugverdiend door verkoop van grond. De gemeente loopt dus geen risico op zijn voorraden grond. Bij gelijkblijvende of verbeterende economisch omstandigheden zal dit beeld de komende jaren vergelijkbaar zijn. De waarde van het kengetal grondexploitaties valt hiermee in de categorie die door de Provincie Zuid-Holland als 'minst risicovol' wordt beoordeeld.

Grondexploitaties (in %, bedragen x € 1 mln, balansstanden ultimo jaar)2017201820192020202120222023
Bouwgronden in exploitatie -155 -156 -183 -180 -175 -181 -184
Totale baten (exclusief mutatie reserves) 3.473 3.481 3.472 3.396 3.364 3.352 3.355
Ratio grondexploitaties -4,5% -4,5% -5,3% -5,3% -5,2% -5,4% -5,5%
Signaleringswaarden Provincie Zuid-Holland: < 20% is minst risicovol, 20-35% is neutraal, > 35% is meest risicovol          

Ontwikkeling

In onderstaande tabel is aangegeven hoe de financiële kengetallen zich ontwikkelen ten opzichte van de oorspronkelijke Begroting 2019.

Ontwikkeling financiele kengetallen

Oorspronkelijke begroting 2019Bijgestelde begroting 2019
Reguliere exploitatiesaldo (x € 1 mln) 0 0
Structurele exploitatiesaldo (%) 1,2% 1,2%*
Weerstandsvermogen 1,17 1,13
Solvabiliteitsratio (%) 23.5% 26,6%
Belastingcapaciteit (%) 103% 103%
Netto schuldquote (%) 68,9% 63,6%
Netto schuldquote, gecorrigeerd voor verstrekte leningen (%) 62,2% 57,3%
Ruimte t.o.v. kasgeldlimiet (x € 1 mln) 20 20
Ruimte t.o.v. renterisiconorm (x € 1 mln) 120 45
EMU-saldo (x € 1 mln) -244 -223
Kapitaallastenratio (%) 5,4% 4,6%
Ratio grondexploitaties (%) -7,1% -5,3%
* Niet herberekend